O bou da memoria

Artigo de Rafael Dieste -asinando como Félix Muriel-  sobre o suceso do bou Eva, que constitúe a primeira noticia que se dá ao público sobre o tráxico suceso:

Unha morte lanzal

Veu nos xornales a notiza, enxoita e breve.

Na madrugada do 23 d’Abril foron sacados d’un bou, disposto para zarpar de Vigo, os cadáveres de nove homes e unha muller moza.

Nove estaban feridos na sen ezquerda. Un, o que debeu matar aos outros por acordo de todos, suicidárase e tiña a ferida na sen dereita.

Aqueles nove homes e aquela moza, casada de pouco tempo con un d-eles, tíñanse ocultado no bou para fuxir —despois de moitos meses de esquivaren a teimosa persecución feixista. Eran de distintos partidos. Foron delatados —dín os xornales— por un tripulante. Os feixistas arrimaron un barco alxibe do porto e asolagaron a bodega do bou. Primeiro con auga fría. Despois con auga fervente. Os acosados non saían… Ouvíronse uns disparos…

O mozo recén casado chamábase Nogueira. Dos outros nomes sábense dous que alongaron o noso estremecimiento, e acurtaron de súpito a distanza —xa brevísima— entre o noso esprito i-a traxedia: Manuel Rodríguez Castelao; José Losada Castelao; curmáns d’Alfonso… —dous dos rapaces mais puros da nosa terra.

D’aquela foi cando os nosos ollos, abertos ao recordo, recibiron n’un lóstrego prolongado toda a presenza d’aquel amañecer. Esquencemos a morte de todos aqueles homes, d’aquela moza, e todo nos pareceu ilusorio menos o intre de ledicia, cara â liberdade, que sentían aquela noite, mentras o mar, vindo de lonxe, acariñaba o barco. E todo o sono d’eles realizouse no noso corazón. Sí, pasaban o mar, e â volta d’unha esquina d’unha cidá das nosas, viñan ao noso encontro cos brazos abertos… Moito tempo, ainda sen querer saber que xa sabíamos a morte, estivemos a repetir os nomes coñecidos, resucitando a mesma infancia que viviron con nós —e que tan nosa era como d’eles… Así estivemos, a rescatalos, dándolles paso pol-a nosa lembranza cara â eternidade… E vimos que pasaban, que xa non sairían ledamente ao noso encontro en calquera cidade. E filtrouse en nós, como un albor de lua, o degoro d’ir con eles, e con todol-os homes xenerosos da nosa terra que xa van alá…

Mais algo enche de luz a nosa door. E fai xurdir no medio d’ela un grito de orgulo, case un aturuxo: ¡Non se entregaron âs poutas lixentas! Non se entregaron, viron uns nos ollos dos outros unha diafanidade ausoluta e entregáronse â morte virxen en compaña, como ao ceo da noite. Cada tiro unha estrela. E hai que ademirar ao executor, ao que quedou para o remate, sen que vacilase a fé —d’el e dos outros— na sua sagra firmeza. ¿Cando foron mais irmáns nove homes e unha muller?

Esa fraternidade no lindeiro decisivo, ese acordo perfecto, esa inmensa seriedade do voso esprito n’ese intre, fai para sempre locinte i exemplar a vosa morte. ¡Sí, compañeiros, vindes, agora mais que nunca, ao noso encontro!

Félix Muriel

[Nova Galiza. Boletín quincenal dos escritores galegos antifeixistas, Barcelona, n.º 5, 15-6-1937]